Ruta 2 das mámoas de Monte Penide

Ruta 1 das mámoas de Monte Penide

As mámoas que conforman esta chaira son en total 35.

Decidimos dividir a ruta completa en dúas partes debido a que a páxina web na que van montadas só admite 25 puntos de referencia.

Nesta primeira etapa poderedes visitar 12 mámoas.

Lugar de partida

Esta primeira ruta para coñecer as mámoas de Monte Penide vai dende o campo de fútbol de Cabeiro ata a Mámoa do Rei.

Saímos do campo de fútbol de Cabeiro. Ata o campo de fútbol chégase comodamente subindo por Cabeiro, por Trasmañó, ou mesmo dende o parque forestal do Vixiador.

Dende aquí encamiñámonos ata a mámoa que está sobre o chamado Coto da Arca (referencia toponímica a mámoas). Unha fermosa mámoa que domina unha espléndida vista do val do Maceiras, Cabeiro e Peinador.

Percorrido

A segunda mámoa é difícil de recoñecer, xa que está completamente oculta entre as silveiras e de moi difícil acceso a pesar de estar apegada mesmo ao camiño.

Un pouco máis adiante, entre unha recente plantación de piñeiros que non respectaron o túmulo da mámoa (paso de maquinaria sobre ela, árbores plantados sobre o túmulo), está terceira do noso percorrido.

Continuando polo mesmo camiño que iniciamos veremos á nosa dereita o seguinte túmulo, que hai que recoñecer pola elevación e vexetación que lle dá forma, pero do túmulo non veredes nada, porque está demasiado oculto por vexetación.

Un pouco máis adiante, á esquerda, entre as árbores, custaravos un chisco atopar a seguinte, pero con algo de perseveranza conseguirédelo, porque está alí. No centro recoñeceredes un típico chanto que aínda sobrevive malamante.

Atravesando a estrada, e tras pasar baixo o primeiro tendido eléctrico, ao fondo á esquerda, tamén entre as árbores, ao carón do camiño, está a seguinte mámoa; tamén bastante irrecoñecíbel, a pesar das grandes dimensiósn con que conta, mais a vexetaciój que a oculta é tanta que non é doada a operación.

Uns metros máis adiante, baixo a torreta de alta tensión da segunda liña eléctrica asistiredes ao espeluznante espectáculo dos chantos dunha mámoa completa espallados polo chan. A torreta foi chantada mesmo encima do túmulo e os seus chantos tirados de calquera maneira por alí mesmo.

Continuando por debaixo da liña eléctrica, mesmo antes da estrada, veredes unha chanto abandonado no chan.

Atravesando a estrada, do outro lado, xirando á dereita, entre as árbores, consérvase outra mámoa desta ruta. Hai que abrirse paso par chegar a ela, pero paga a pena descubrila e saber que está alí, cun gran piñeiro chantado no centro e un ortóstato ao seu lado.

Continuando a nosa ruta, na mesma man, ao pasar o segundo dos tendidos eléctricos, atoparemos entre as árbores outra das impresionantes mámoas desta montaña, que conserva un bo túmulo e varios chantos.

E por fin deixaremos de loitar contra a maleza, pouco menos que con machetes, para poder gozar da contemplación do noso patrimonio máis antigo. Continuamos pola estrada e da outra man atoparemos dúas mámoas xuntas, unha pequena, xunta a estrada, pero moi oculta por maleza -botádelle imaxinación para recoñecela- e ao seu lado unha das mámoas máis grandes de Monte Penide.

Do outro lado da estrada chegaredes a recoñecer a penúltima mámoa deste primeiro percorrido, cortada polo asfalto, pero cun par de chantos no seu interior. Ao seu carón varios dous chantos soltos sobre o túmulo, e preto dela outros dous chantos á beira da estrada. Éche o que hai.

Xa por fin, do outro lado da estrada, a emblemática Mámoa do Rei como punto final desta andaina. Se vos movedes ao seu arredor veredes varios chantos tirados e ciscados por xalundes que puideron pertencer a calquera destas mámoas.

Enlace coa Ruta 1 das mámoas de Monte Penide.

A páxina web na que vai montada esta ruta permite descargala nun navegador GPS para que non perdades detalle de localización.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

Tamén vos recomendamos a súa visualización en Google Earth dende a propia páxina web. Despregade a referencia da ruta que aparecerá na columna da esquerda da pantalla e premede sobre a opción “path”: faredes un percorrido aéreo sobre a ruta.

Mámoa 60 – Coto da Arca – (GA36045060)

Situación

Esta mámoa está emprazada nun dos lugares máis fermosos que ten Monte Penide, na parroquia de Cabeiro, nunha atalaia con espléndidas vistas sobre o val do Maceiras e a propia parroquia.

Tamén representa o comezo da chaira, moi preto do campo de fútbol de Cabeiro e un bo lugar para comezar a andaina de visita de todas estas mámoas.

A mámoa está sobre o cumio dun promontorio de grandes dimensións chamado Coto da Arca. Este topónimo fai de seu unha clara referencia a un lugar arqueolóxico vinculado, normalmente, con mámoas (cfr. Chan de Arquiña –O Morrazo-, Pedra da Arca –Malpica-, etc.)

Descrición

É un túmulo de grandes dimensións. Ten un diámetro de case 20 m, o que o converte nun dos máis destacábeis de Monte Penide. A altura, na súa base, rolda o 1,50 m.

A pesar do ben que se observa e recoñece, unha vez que nos achegamos ao lugar decatámonos do alterado que está este túmulo.

A vexetación que hai no seu cumio non permite apreciar a forma xeral da mámoa; ademais, está atravesada por un camiño que non só é de paso a pé, senón habitual tamén de paso de motos de montaña.

Tamén se poden apreciar restos de cachotes da coiraza que van quedando ao descuberto ao redor da mámoa.

Lembremos que esta coiraza de pedras de pequeno tamaño foron depositadas polos seus construtores para dar consistencia ao túmulo e impedir a súa degradación.

Estado de conservación

A alteración que presenta esta mámoa, debida de forma máis particular ás agresións polo paso de motos de montaña ao seu través, obriga a unha inmediata intervención que impida este tránsito.

Debido a isto, estase perdendo a masa tumular a unha gran velocidade. É coma unha serra que pouco a pouco vai abrindo un suca cada vez máis fondo polo centro da mámoa. Pensamos que estas desaforadas escavacións arqueolóxicas deberían seguir outro procedemento máis apropiado.

Por outra parte, toda a perenne maleza que hai no seu cume necesita un desbrozado.

Valoración final

A simple vista, a propia lóxica xa nos indica o que necesita este lugar concreto do Coto da Arca (canto nos transmite a nosa toponimia da relación entre o ser humano e o lugar que habita!) é unha intervención orientada á súa preservación e á súa posta en valor.

Preservación impedindo o paso de motos polo centro da mámoa (doado de conseguir) e, no posíbel, de persoas –a pesar de que vai ser difícil conseguir que non se empregue como miradoiro-.

Posta en valor con indicadores que dean toda a información necesaria para saber o que é, o que representa, o que vale para nós como patrimonio, o coidado que debemos ter na súa presenza, a súa relación co propio topónimo…

Cantos anos máis de desidia deberemos sufrir para que alguén na administración local tome por fin conciencia da necesidade de intervir neste lugar?

Será que son todos tan miopes que non se atreven a subir ata este lugar pola amplitude de miras e vistas que ten?

Galería fotográfica sobre esta mámoa.

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

Petróglifo da Porteliña

Situación

Chegamos a el collendo a entrada á área recreativa da Poza da Lagoa, dende Trasmañó. Conforme se colle a pista que leva a ela, está na ladeira que sobe á nosa dereita. Hai un carreiro que sobe xusto ata os gravados, que están nunha gran laxe a rentes do chan. As vistas sobre a ría son excepcionais, sobre todo na hora do solpor.

Descrición

O deterioro progresivo e acelerado que se produciu nestes gravados en moi poucos anos fai que a descrición actual non teña nada que ver coa que coñecemos hai apenas quince anos.

Atopamos unha laxe plana, a rentes do chan, con gravados distribuídos por gran parte da súa superficie.

No croquis que podemos ofrecer na actualidade, elaborado tras un estudo completo e catalogación dos xacigos arqueolóxicos desta montaña, realizada en 1997 por Santiago Vázquez Collazo, xa non aparecen algunha formas visíbeis anos antes.

Aínda así, destacan especialmente o gran número de cazoletas agrupadas por diferentes lugares (1, 2, 3, 5, 8, 10, 12, 13) ou asociadas a formas circulares (7, 9, 11, 14, 15, 16, 17). As cozoletas son de moi diferentes tamaños, dende moi pequenas ata algunhas de relevante profundidade e diámetro (entre 9 e 12 cm). Aquí podemos engadir que nalgúns casos hai cazoletas grandes rodeadas de cazoletas pequenas (10, 12, 13)

Tamén salientan os grupos circulares (9, 11, 14, 16, 17), case todos cun só trazado e só un gravado ten dous círculos concéntricos. Os tamaños oscilan entre os 11 cm (16), 23 cm (11, 17), 34 cm (14) e os 58 cm (9) de diámetro de cada un deles.

Outro dos elementos a destacar son os dous gravados naviculares. Habituais noutros moitos lugares, en Monte Penido só existen aquí estes dous e outros dous en Coto do Corno, na outra ladeira da montaña, sobre o val do Maceiras. Alí tamén están vinculados a un numeroso grupo de gravados circulares e cazoletas, así como un cervo.

Estado de conservación

O deterioro é patente a nada que observemos os gravados. A pedra estase descompoñendo a unha velocidade moi rápida. A superficie esfarélase e os sucos actuais case están desaparecidos e de moi difícil apreciación nalgúns casos.

Valoración final

A Porteliña está vinculada á Poza da Lagoa. Toda esta ladeira estaba chea de laxes que desapareceron baixo as picas dos picapedreiros. Só se conservou esta laxe completa. Hai un petróglifo máis na parte baixa desta aba formado por coviñas. Abaixo de todo, ao lado da pista, hai un novo vieiro asfaltado que vai cara a un restaurante. Á entrada dese vieiro agora asfaltado había dous gravados de círculos concéntricos que desapareceron recentemente baixo o cemento. Solicitouse permiso municipal para cementar máis dun cento de metros de camiño? E se así foi, coidou a corporación municipal –non só é responsabilidade do goberno- que eses gravados non fosen sepultados?

Podemos afirmar rotundamente que a corporación municipal de Redondela non controla nada do que suceda con todo este patrimonio arqueolóxico: nin asfaltados, nin desbrozamentos, nin uso de maquinaria pesada no monte, nin construción de tendidos eléctricos ou telefónicos, nin repoboacións forestais… nin nada de nada de nada.

Desapareceu máis patrimonio arqueolóxico nos poucos anos que levamos de democracia ca nos últimos cinco mil anos. Non será que levan dende sempre as mesmas persoas apoltronadas na corporación coa mesma incompetencia, inoperancia e falta de ideas ano tras ano para solucionar este gran problema?

Con respecto á preservación destes gravados, hai xa moitos anos que os arqueólogos levan propoñendo medidas de protección contra a erosión das propias laxes, sobre todo na actualidade, coa chuvia ácida, da que Galicia é ademais unha especial prexudicada.

Se non se toman medidas apropiadas que defendan os gravados da erosión natural, en poucos anos non serán recoñecíbeis a maioría dos gravados que observamos na actualidade.

Isto pódese ver dun xeito aínda máis alarmante nos únicos gravados de armas que temos en Redondela, que están na Poza da lagoa. Atopar hoxe unha alabarda é unha tarefa case reservada ás persoas

avezadas e que coñecen esta rocha dende hai moitos anos.

Galería fotográfica: Angel de Prado.

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

Mámoa do Rei

Situación: está emprazada no principal cruzamento de camiños que hai entre Cabeiro e Trasmañó. Hoxe en día existe unha estrada asfaltada que rodea esta mámoa, feita a finais dos anos noventa. Pódese chegar á Mámoa do Rei perfectamente en coche e aparcar xusto ao seu carón, tanto dende Cedeira, Trasmañó, Cabeiro e o monte do Vixiador en Candeán.

Coordenadas: 42º 15’ 52’’ – 8º 38’ 11.4’’

Descrición

Diámetros: N-S: 20.30 m, L-O: 19.20 m

Altura: 1.75 m

Túmulo: cada vez conserva menos masa tumular debido ás continuas agresións que sofre: árbores plantadas, construción dunha estrada ao seu carón, numerosos tobos de coellos, marco de Telefónica. Aínda así, apréciase a estrutura do túmulo en toda a súa dimensión.

Dolmen: conserva 6 ortóstatos. Falta un nun dos laterais. O conxunto conservado na actualidade dános unha dimensión do tamaño que debeu ter antes da súa degradación. Ao redor da mámoa do Rei hai varios chantos tirados, dos que algún deles puido pertencer a este dolmen. Hai persoas maiores que aseguran recordalo aínda con tapa e o túmulo de terra ata a parte superior das lousas.

Tradicións

A máis interesante das recollidas fala de que os acompañamentos mortuorios que antes pasaban dun ao outro lado da montaña facían parada diante da mámoa do Rei para rezar responsos pola persoa que levaban no cadaleito. Isto ten un interese especial pola conservación da significación mortuoria deste lugar, a pesar de que con toda probabilidade a xente xa no sabía realmente que as mámoas eran utilizadas seis mil anos atrás para enterrar mortos.

Podedes observar, ademais, que un dos ortóstatos pertencente ao comezo do corredor ten unha cruz inscrita no seu cimo.

Tamén se recolleu a memoria da tradición de ser lugar de parada da mocidade que atravesaba dunha a outra parroquia nos días de festa para parar diante da mámoa do Rei a troulear un pouco.

Outra das mulleres entrevistadas contaba que de pequena subía para esta chaira co gando e lembra a introducirse nalgunha das mámoas xogando cos cachiños de “azulexos” que había no seu interior e mesmo recordaba ter roto nunha ocasión unha vasilla de barro que estaba enteira.

Estado de conservación

A construción da estrada, a pesar da protesta que xerou no seu momento, deteriorou o túmulo que rodea o dolmen; especialmente a zona de entrada do corredor. A construción da estrada implicou a realización de fondas gabias pola beira, que non respectaron ningún tipo de distancia con respecto ao túmulo.

Ao estar nun lugar polo que, grazas á oportuna estrada, pasan tantos vehículos a diario, as agresións son constantes: os paneis informativos desapareceron cachiño a cachiño; o ortóstato reposto amosa unha ocorrente pintada de alguén con menos intelixencia e coñecemento ca as persoas que o construíron hai milleiros de anos; os coellos teñen tobos furados con entradas e saídas por todas as partes do pouco de túmulo que vai sobrevivindo.

Sobre o túmulo tamén hai un pequeno poste de pedra de Telefónica. O enxeñeiro que deseñou ese trazado foi un deses eméritos licenciados que pasan por unha universidade, pero que a universidade non pasa por eles, e marcan liñas rectas nos planos sen importarlles o que leven por diante.

E menos mal que aínda se conserva o que hai, porque alguén pertencente a unha comunidade de montes dunha das parroquias afirmou que se soubese antes o protagonismo que ía ter este dolmen, tería vido por alí co tractor e levado as pedras (como realmente sucedeu con tantos outros dolmens).

Como lle escoitamos dicir unha vez a don Isaac Díaz Pardo. “Que marabilla de país, pero que carallada de xente”.

Valoración final

A Lei de Patrimonio de Galicia, con ser do ano 1995, non impediu que a Deputación provincial de Pontevedra acordase asfaltar a finais dos anos noventa a pista de terra que comunicaba Trasmañó con Cabeiro, a pesar de que no pleno da Deputación había varios representantes do goberno municipal de Redondela.

Ata agora, podemos asegurar que o desprezo e indiferenza que mostra a corporación ao completo do concello de Redondela por este conxunto arqueolóxico –quizais o máis importante de Galicia- é absoluta.

Non se preocupan de velar pola súa conservación, pola súa protección e posta en valor.

Non hai vixilancia de ningún tipo. Non hai medidas efectivas de protección –as comunidades de montes son as auténticas propietarias do noso patrimonio, e fan, desfán, constrúen e destrúen segundo o seu propio criterio-.

Alguén oíu falar algunha vez de visitas organizadas dende o concello a este excepcional conxunto arqueolóxico?

A única actuación que se levou a cabo foi a sinalización do paso do Sendeiro das Greas por diante da mámoa do Rei. Iso permitiu que se fixese unha intervención no dolmen que concluíu na reposición dun chanto caído (nas imaxes podedes ver o antes e o despois). U-los letreiros informativos que existían? Sabe a corporación que foron destruídos xa hai tempo? Como o vai saber se non pasa por alí; e se pasou e observou o estrago, a qué agarda? A que Europa lle volva pagar outros paneis como sucedeu cos orixinais?

Hai alguén na corporación municipal de Redondela a quen lle interese realmente este senlleiro conxunto arqueolóxico? Hai alguén aí? (Cando un peta nas portas do concello, dentro soa oco).

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

Vídeo de Xoán Arco da Vella.