Ruta 1 das mámoas de Monte Penide

As mámoas que conforman esta chaira son en total 35.

Decidimos dividir a ruta completa en dúas partes debido a que a páxina web na que van montadas só admite 25 puntos de referencia.

Nesta primeira etapa poderedes visitar 12 mámoas.

Lugar de partida

Esta primeira ruta para coñecer as mámoas de Monte Penide vai dende o campo de fútbol de Cabeiro ata a Mámoa do Rei.

Saímos do campo de fútbol de Cabeiro. Ata o campo de fútbol chégase comodamente subindo por Cabeiro, por Trasmañó, ou mesmo dende o parque forestal do Vixiador.

Dende aquí encamiñámonos ata a mámoa que está sobre o chamado Coto da Arca (referencia toponímica a mámoas). Unha fermosa mámoa que domina unha espléndida vista do val do Maceiras, Cabeiro e Peinador e dende onde comezará o noso percorrido.


A páxina web na que vai montada esta ruta permite descargala nun navegador GPS para que non perdades detalle de localización.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

Tamén vos recomendamos a súa visualización en Google Earth dende a propia páxina web. Despregade a referencia da ruta que aparecerá na columna da esquerda da pantalla e premede sobre a opción “path”: faredes un percorrido aéreo sobre a ruta.



Ruta 2 das mámoas de Monte Penide

Nesta segunda ruta, partimos do remate da ruta 1, que corresponde coa denominada “Mámoa do Rei”, a máis emblemática e espectacular das mámoas que compoñen este conxunto da Chan da Cruz.

Atravesando esta extensa chaira, en dirección norte, discorre a pista forestal que observades na imaxe inferior.

A ambos os lados do camiño podedes visitar 22 mámoas seguidas, configurando un bosque de túmulos que se percibe claramente cando o monte está limpo e sen maleza.

Lamentábelmente, a mámoa indicada co número 32 desapareceu nos últimos meses do ano 2011. Foi arrasada completamente para crear unha explanada no medio de ningunha parte.

Esta ruta podedes imprimila ou descargala no voso navegador GPS.



Mámoa GA36045048 (Negros)

Galería de imaxes

Localización

Esta mámoa pertence á Ruta 2 da mámoas de Monte Penide. No mapa aparece secuenciada neste itinerario co número 48.

(Ver en Google Maps)

Esta situada na contorna inmediata da denominada Mámoa do Rei, na encrucillada que existe nese lugar, ao pé do camiño que percorre a zona central desta gran chaira cara ao norte.

Dende a Mámoa do Rei e o propio camiño é perfectamente visíbel, xa que a súa dimensión é considerábel en circunferencia.

Descrición

As dimensións diametrais desta mámoa son 21 x 18,5 m. Estamos polo tanto ante un dos túmulos de tamaño grande de monte Mirallo, das que se conservan quince exemplares dos trinta e sete que se coñecen na actualidade.

A altura do túmulo chega a 1,25 m polo sueste.

Posúe furado de espoliación central.

Non conserva ningún ortóstato da cámara dolménica.

Pola superficie da mámoa obsérvanse cascallos soltos que puidesen corresponder á coiraza da mámoa.

Estado de conservación

Está bastante estragada e con moita perda de terra tumular.

Os constantes traballos intensivos forestais que se levan a cabo nesta chaira provocan que o continuo paso de maquinaria sobre os túmulos provoque a súa constante e paulatina perda de masa tumular e esmagamento das mámoas.

Sobre o túmulo pódense contar ata dezanove piñeiros plantados. Demasiadas árbores medrando sobre a mámoa e enterrando as súas raíces na masa tumular. Isto vai provocar a súa rápida desaparición.

É incomprensíbel que a estas alturas a comunidade de montes aínda manteña árbores sobre estes túmulos milenarios. O estrago que lles produce ás mámoas é infinitamente superior á ridícula ganancia que estes piñeiros lles poidan proporcionar.

Valoración final

Esta mámoa ten a importancia engadida de estar na área de influencia inmediata da Mámoa do Rei, e visualmente é moi tanto dende a mámoa do Rei coma do propio camiño.

Faise necesaria unha intervención de prevención que evite a progresiva desaparición desta mámoa por perda de masa tumular e esmagamento provocados polos traballos forestais.

Un entendemento entre administración local e a Comunidade de Montes permitiría realizar un cerramento protector de madeira, por exemplo, que impedise que tanto a maquinaria forestal como outros vehículos motorizados e mesmo as persoas tripen constantemente este túmulo.


Castro de Negros

Galería de imaxes

Localización

(Ver en Google Maps)

A 335 metros sobre o nivel do mar, érguese esta maxestosa atalaia dominando a vila de Redondela e todo o val do Maceiras coa vía principal de comunicación que discorre aos seus pés: a Vía XIX de construción romana, hoxe en día continuada polo Camiño de Santiago.

Descrición

Este castro, coma a maioría dos asentamentos deste tipo existentes por Galicia, está situado nunha elevación estratéxica e defendida pola propia orografía. Unha elevación con pronunciadas pendentes ao seu arredor que ademais foi cerrada cunha muralla que circunda a parte máis accesíbel dende a montaña.

A coroa ten unhas dimensións aproximadas de 75 m (leste-oeste) x 50 m (norte-sur).

Na zona leste aparecen afloramentos graníticos, tanto no interior do recinto coma no bordo do terraplén que arrodea a coroa por esta parte.

Defensas

As vertentes norte, leste e sur presentan elevados terrapléns naturais que forman unha efectiva barreira natural defensiva.

A vertente occidental, a que mira cara ao monte Mirallo presenta un afloramento rochoso na propia coroa do castro que tamén fai de barreira natural, este afloramento continúase bordeando a zona sur da coroa cunha muralla defensiva de cachotería.

Esta muralla, aínda que evidente, está completamente esborrallada pola actividade forestal tan intensiva que está sufrindo este castro.

A zona occidental exterior á coroa está dominada toda ela por unha terraza natural a xeito de antecastro, onde se encontra tamén a entrada natural ao recinto.

Esta entrada vai bordeando a muralla pola zona sur ata chegar ao cumio da coroa no sueste.

No interior do recinto castrexo, a pesar das graves alteracións que sufriu, aínda son perceptíbeis os restos pétreos dalgunha vivenda.

Todo o interior do recinto permanece ermo e cuberto por herba, maleza e os eucaliptos da zona da muralla.

Nos bordos que arrodean esta atalaia natural podemos apreciar as profundas caídas deste cotarelo.

Antecastro

Cara ao sueste apreciamos entre eucaliptos un socalco anexo ao castro: trátase do antecastro propiamente dito, destinado normalmente aos animais ou labores agrícolas. Rodeando este polo leste e sur tamén existen profundos terrapléns.

Estado de conservación

O camiño polo que ascendemos a esta aldea fortificada é o mesmo que percorreron durante centos de anos os seus moradores, bordeando a súa amurada defensiva. Non obstante, a ruína que contemplamos na actualidade non responde en absoluto á grandeza e beleza deste enclave e da vida que durante séculos se desenvolveu no seu interior.

A muralla está completamente esborrallada, aínda que visíbel, con eucaliptos medrando indiscriminadamente entre as súas pedras. Para máis acelerada perda, na parte final deste camiño de entrada ao recinto foron chantadas hai moi pouco tempo unha serie de mesas de pedra para lecer da xente, e a muralla aberta en canal cunha escavadora para levar unha condución de auga ata o interior do castro, onde se dispuxo unha fonte de auga. A mesma escavadora foi abrindo unha gabia polo interior do castro ata a disposición final da fonte.

Cando chegamos ao cumio e entrada principal do recinto, asómbrannos as dúas torretas alí espetadas: unha correspondente ao control aéreo do aeroporto, que dende a propia vila de Redondela se pode ver cada noite como unha luz vermella sobre este curuto; e unha torre de alta tensión de condución eléctrica.

Camiñando por este recinto un sábese camiñando sobre a nosa historia antiga máis inmediata, aquela da que provimos máis directamente, a que nos transmitiu a nosa forma de ser, de relacionarnos coa terra, os animais e o mundo espiritual da natureza que aínda segue vivo en tantas prácticas animistas existentes nas nosas parroquias.

Lendas e Tradicións

A moura-serpe do castro de Negros

A visita a este castro non pode rematar sen rememorarmos as historias lendarias e mesmo míticas que atopamos en moitos dos nosos asentamentos galaicos.

Os dous castros redondeláns (este de Negros e o do monte da Peneda) conservan dúas fermosas lendas de mouras, esas deidades femininas vinculadas á natureza, reminiscencias probábeis das deusas nai da máis remota antigüidade, gardadoras de grandes tesouros, eses grandes segredos da natureza que ocultan o misterio da súa maior riqueza, unhas veces mineral outras alimentaria.

Aqueles que só pretendan a conquista cobizosa destes tesouros acaban pagando coa súa vida o enfrontamento fallado contra a proba que estas mouras lles impoñen. As mouras son as gardiás dos segredos destes tesouros da natureza para que a cobiza humana se manteña afastada.

Unha fermosa metáfora que se podería aplicar perfectamente na actualidade ao espolio e sobreexplotación que o ser humano causa constantemente na natureza.

A Igrexa da Preta

No castro de Negros, a moura vive dentro da montaña, baixo a aldea castrexa, no interior dunha cavidade chamada a “Igrexa da Preta”. Se antes aludiamos ao carácter de divindade das mouras, a denominación popular de “igrexa” para este lugar é o máis apropiado. A palabra “preta”, en lugar de moura, fai referencia á súa cor, xa que “preta” inda hoxe en portugués significa “negra”.

Nas distintas versións hai referencias a que era a raíña da fortaleza da montaña, que alí facía grandes xantares con cabaleiros que viñan a cabalo para visitala. Noutras versións esta moura sae todas as mañás a recibir o sol nacente (a cavidade está orientada ao leste) e fai rezos e invocacións ao astro solar.

Polas noites sae da cavidade en forma de serpe e sobe ata o curuto do castro. Aquí atopamos varios lugares vinculados coa súa presenza. O máis salientábel é a chamada “Cadeira da Moura” (“Silla da Moura”), unha rocha ao bordo do precipicio que está orientada directamente cara á ría. Nesta “cadeira” ela senta, xa transformada novamente en muller moi fermosa, e, coma todas as mouras, peitea o seu cabelo cun peite de ouro baixo a luarada da noite.

Neste lugar é onde ten os seus encontros cos mozos que a pretenden. Unha das crenzas é que se trata dunha moza enfeitizada entre esta vida e o ultramundo, gardando un gran tesouro, e aquel que sexa capaz de romper o feitizo poderá casar con ela e levar consigo todos os tesouros.

As relacións entre as mouras e os humanos leva sempre consigo a superación dunha proba. Aquí poderiamos falar con seguridade do que son os rituais iniciáticos que se conservan nas tradicións lendarias de todas as culturas, ritos relacionados en moitas ocasións co paso da adolescencia á madurez.

As camas de pedra

Neste caso concreto isto vese con maior claridade. Nunha das versións recollida, fálase da “cama de pedra” que ata hai pouco existiu ao lado da “Cadeira da Moura”. As “camas de pedra” son abundantes por todo o territorio galego e están relacionadas con rituais sexuais, unhas veces de iniciación, outras propiciatorias da procreación, outras dedicadas á curación de enfermidades e mesmo algunhas tamén como adiviñatorias. Neste castro de Negros temos dúas camas.

Cama da Moura

Esta cama de pedra foi esnaquizada case na súa totalidade polos operarios que colocaron a torre de alta tensión. Só se conserva a cabeceira.

A versión lendaria cóntanos que a moura deitábase nesta cama cos mozos que ela desexaba (algo moi semellante ao que se conta, por exemplo, sobre a Orcavella de Fisterra). Mais esta cama foi usada ata a súa desaparición por multitude de parellas que subían a este lugar máxico da natureza para buscar a procreación que en moitas ocasións non se conseguía no leito do fogar. Un rito animista que se practica en incontábeis lugares de Galiza, vinculado neste caso, coma case sempre, a unha deidade da natureza, propiciatoria da fertilidade, quizais un dos segredos que ela garda como moura no ventre da montaña, perdido para sempre.

A Cama dos Nenos

Ao carón da desaparecida “cama de pedra” da moura existe na actualidade unha segunda cama conservada: a “Cama dos Nenos”. Ten un tamaño e unha concavidade que a asemella a un berce de pedra, cunha cunca insculpida na cabeceira. Das diferentes versións recollidas, a coincidencia fundamental é que a esta “cama de pedra” tráense as criaturas para as que non se atopa remedio. Nas noites de lúa chea déitanas nesta pedra para que a luarada da forza coa que move as augas do mundo facendo subir e baixar os mares, reequilibre todos os líquidos internos da crianza, volvendo todo ao seu sitio e propicie a súa curación.

O rito de desencatamento

A relación da nosa moura cos mozos que ata ela se achegan ten sempre un marcado carácter e intención sexual e a proba que eles deben superar expresa todo este significado.

O mozo debe agardar sobre a “cadeira da moura” a media noite a chegada da moura, ao bordo do precipicio. Unha proba só para ser superada polos máis afoutos e valentes. A moura chega ata alí en forma de serpe, reptando polo chan, e porta na boca un caravel vermello. A cor vermella simboliza claramente o sangue. O sangue nos ritos iniciáticos da adolescencia está relacionado coa chegada da menstruación ou coa perda da virxindade; en ambos os casos indicadores simbólicos do paso á madurez.

A moura-serpe, ao que chega á súa “cadeira”, ocupada polo mozo que a agarda, comeza a enroscarse no seu corpo subindo por el arriba, cada vez estruchándoo con máis forza a medida que o vai envolvendo, ata que a cabeza da serpe queda á altura da cabeza do pretendente heroe. Nese momento, a becha abre a súa enorme boca e amosa o caravel que leva entre as súas fauces. O mozo só ten que achegar a súa boca á boca da serpe e tomar do seu interior a flor cos seus beizos. Este é o instante climático, o mozo completamente envolveito e apertado por aquela enorme serpe e sen alento, aquela inmensa boca aberta ante a súa cara, e el só ten que achegar os seus beizos e tomar do seu interior a flor que se lle ofrece. Mais ese é tamén o momento en que o medo supera calquera intento de introducir a súa boca no interior da serpe e arrancar a flor. Prodúcese entón un forcexo por zafarse daquela becha opresora, e na loita que se desenvolve o mozo cae ao precipicio e morre esfragado entre as rochas. Nunha das versións recollidas fálase de dous mozos que apareceron en distintas ocasións mortos pola mañá entre os penedos.

A morte da persoa que non supera a proba á que é sometida é moi corrente nas lendas galegas. No fondo subxace unha intención de selección: só os máis fortes e valorosos están preparados para superar todas as probas que agardan no desenvolvemento madurez; os máis débiles son desbotados e refugados.

Enlazando con este tema de resistir a dureza da vida, que durante séculos e séculos foi sometida a un proceso de selección natural ante as enfermidades, debido á inexistencia de medicamentos tan efectivos coma na actualidade, na que o ser humano debía enfrontarse coa súa propia resistencia ao embate das doenzas, os nenos pequenos foron sempre o elo máis débil da cadea da vida.

Río subterráneo

A auga tamén aparece como elemento noutro elemento fantástico máis recollido nunha visita con persoas da parroquia a este castro na que aseguran que existe un río subterráneo que vai dende o castro, atravesando toda a montaña en dirección á illa de San Simón. Nalgunhas versións cóntase que ten unha saída nunha mina da Portela, noutras versións cóntase que este río subterráneo ten a súa saída diante da punta da praia de Cesante, fronte a illa, nun pozo moi fondo que alí existe no mar, e que o choque das augas deste río subterráneo coas augas do mar provoca os continuos remuíños que se dan nese punto estreito entre a punta da praia e a illa.

Valoración final

Poderiamos pedirlle algo máis a esta xoia da natureza e a historia que temos no noso concello?

Unha cama vinculada coa procreación e outra vinculada coa curación de enfermidades; un río subterráneo que comunica lugares distantes, coma os túneles dos que se fala noutros lugares do concello, coma o Viso. Todo isto sumado á fermosa lenda que acabamos de narrar configuran o maior tesouro que aínda garda celosamente a nosa moura-serpe do castro de Negros.

Historia, paisaxe, lendas, lugares máxicos, ritos animistas… todo xunto formando una unidade que nos transmite unha herdanza de sabedoría e tradicións que están desaparecendo demasiado rápido da nosa forma de vida actual.

A permanencia deste patrimonio cultural, unha vez rota a correa de transmisión dentro das propias familias, só é posíbel mantela a través dun labor de divulgación didáctica.

Esta divulgación pode facerse no propio lugar a través de paneis indicadores y percorridos marcados; e tamén se debe levar aos centros de educación do noso concello a través das correspondentes unidades didácticas, nas que a nosa mocidade se reencontraría coa súa propia historia e lendas de transmisión oral, aprendendo e comprendendo a importancia do que é un patrimonio material e inmaterial que todos temos a obriga de non deixar esmorecer no esquecemento colectivo.

A administración local ten neste cometido unha gran responsabilidade e compromiso para preservar estes lugares tan especiais e importantes na nosa historia, e garantir a súa transmisión ás xeracións vindeiras.

Máis información

Galería de imaxes


Mámoa GA36045014 (Cedeira)

Localización

(Ver en Google Maps)

A zona de Coto Fenteira está situada na vertente noroeste de Monte Mirallo, a unha altitude de 235 m sobre o mar.

A mámoa que imos describir está nunha altura inferior ao conxunto de túmulos desta montaña, situados na planicie da Chan da Cruz ou Chan das Formigas, que discorre a 385 m sobre o mar, descritos na ruta das mámoas 1 e ruta das mámoas 2.

Por encima dela tamén atopamos outra mámoa senlleira a unha altitude intermedia na Poza da Lagoa, tamén nesta parroquia de Cedeira, situada a 345 m de altitude.

É de salientar que mentres que a maioría das mámoas desta montaña están concentradas na penechaira da Chan da Cruz, este túmulo que nos ocupa atópase solitaria nesta zona apartada do resto conxunto.

Esta mámoa emprázase sobre un pequeno promontorio do terreo arrodeado de rochas nas que se localizan varios gravados rupestres.

Descrición

É unha mámoa de pequenas dimensións. Ten 10 m de diámetro. A media diametral das mámoas desta montaña está ao redor dos 17 m.

Das 38 mámoas existentes na actualidade, 15 delas superan os 20 metros de diámetro.

Do tamaño aproximado desta mámoa que nos ocupa só hay cinco máis en Monte Mirallo, que son todas elas das máis pequenas.

A altura que acada apenas chega aos 80 cm.  Presenta o característico cono de espoliación dentro do que se pode ver un chanto que mide 72 cm de altura, 60 cm de ancho e  23 cm de grosor.

Este chanto está mesturado con outras pedras que pertencen á canteira que se fixo sobre as rochas dos arredores.

Estado de conservación

Atopala non resulta doado porque está cuberta de maleza e non ten indicación ningunha.

A súa proximidade a unha zona de extracción de pedra, con numerosos cascallos tirados ao seu arredor e dentro dela, xunto coa perda abundante de masa tumular, amezan esta mámoa cun serio perigo de desaparición.

Valoración final

Coto Fenteira é unha zona intersante dende o punto de vista paisaxístico e arqueolóxico.

Está situado mesmo sobre o estreito de Rande e domina unha ampla paisaxe de ría.

Por outra banda, nesta valgada atopáronse achados correspondentes a un posíbel asentamento humano neste lugar, principalmente onde se estende o desterre feito para o que parece ser un campo de fútbol.

Isto é moi importante de cara a estabelecer os puntos de habitación da época do Bronce en Monte Mirallo. Polo de agora os indicios existentes de asentamentos humanos desa época están localizados aquí, así como na Poza da Lagoa e na zona do campo de fútbol de Cabeiro.

Como pode observarse, nos tres casos foron localizados debido a remocións de terreos, en dous casos para a construción de campos de fútbol (Coto Fenteira e Cabeiro) e noutro coa construción dunha área recreativa.

É unha mágoa que os achados desta valía se realicen a partir dun arrasamento do terreo e non de traballos de prospección arqueolóxicos previos á intervención que se pretenda realizar.

Por iso é tan necesaria a concienciación das comunidades de montes de cara a que se realicen intervencións de forma moi controlada, para que non ocorran máis agresións como se constatan en tantos e tantos xacementos que a duras penas van sobrevivindo nesta montaña.

Máis información

Galería de imaxes

Navegadores GPS

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

 


Petróglifos da Chan da Cruz GA36045029 (Trasmañó)

Localización

(Ver en Google Maps)

Está situado no extremo  noroeste da penechaira do conxunto tumular da Chan da Cruz, á beira do camiño que conduce á área recreativa da Poza da Lagoa, na parte inferior da aba que descende dende o alto de Penide.

Ten un doado acceso dende a Mámoa do Rei, seguindo pola pista de terra central que percorre o gran conxunto tumular en dirección norte. Ao chegarmos á seguinte encrucillada, tomaremos o camiño da nosa esquerda que conduce á área recreativa.

Descrición

Todo este conxunto de gravados está sobre un gran afloramente rochoso que podemos dicidir en varias partes para unha mellor observación dos diferentes motivos.

Zona 1

É a que está  situada na entrada a este lugar dende o camiño. Atopámola a rentes do chan e vai subindo graduadamente ante nós.

Motivo 1

Dous círculos concentrícos de  30 cm de ancho o exterior, cunha coviña central de 8 cm rodeada por seis coviñas máis de menor tamaño. Estes círculos concéntricos presentan un suco de saída,d escribindo unha curva, de 25 cm de lonxitude, en dirección sur.

Motivo 2

Figura oval de 20 x 13 cm, situada ao carón do motivo anterior, con catro coviñas no seu interior.

Motivo 3

Ao carón do motivo 1, polo norte, constátanse polo menos tres coviñas con algunha figura máis de moi dificil apreciación.

Motivo 4

Ao carón do motivo 1, polo leste, obsérvase unha figura cuadrangular incompleta.

Motivo 5

Situado a 30 centímetro ao sur do motivo 2, aparecen dous círculos concéntricos, incompletos debido á rotura que presenta a laxe, de 20 cm de ancho o exterior. No seu interior vense tres coviñas.

Motivo 6

Máis ao sur, a 50 cm do anterior, atopamos un gravado moi desgastado que está formado por un círculo concétrico, de 30 cm de diámetro, con coviña central aproveitando una pequena protuberancia da rocha, xunto con otras coviñas máis pequenas ao seu redor. Presenta tamén suco de saída duns 20 cm de lonxitude.

Zona 2

A continuación da zona 1, cara ao norte,  a rocha comeza a subir en lixeira pendente.

Neste lugar atopamos polo menos unhas 14 pequenas  cruces gravadas todas xuntas. O tamaño máximo é de 12 cm. Están moi desgastadas e apenas son percetíbeis.

Zona 3

Plano vertical da gran rocha, cara ao leste dos anteriores gravados. A superficie é bastante irregular e dificulta a apreciación dos gravados existentes.

Consta de tres motivos circulares entrelazados .

Motivo 1

Situado na parte esquerda deste panel vertical. Está formado por dous círculos concéntricos con coviña central aproveitando unha pequena protuberancia da pedra.

Motivo 2

Situado a continuación do anterior, no centro dos tres que forman este conxunto. Presenta un círculo irregular atravesado por una diaclasa da propia rocha.

Motivo 3

Situado á dereita do panel.  Está formado por unha combinación de tres círculos concéntricos con coviña central. Presenta suco de saída cara ao norte que remata nunha pequena figura oval.

Motivo 4

Debaixo deo motivo 3 hai unha pequena plataforma horizontal que presenta distintos gravados moi irregulares de difícil valoración. Nons obstante o que se pode apreciar con máis claridade son varias coviñas repartidas por toda ela.

Zona 4

Subida á parte superior da rocha. Pegado ao panel vertival discorre unha lixeira inclinación da rocha que permite o acceso á parte superior.

Ao longo deste paso atopamos tres figuras circulares.

Motivo 1

Na base mesmo desta subida, ao pé da zona 2 das pequenas cruces, atópase con moita dificultade, aproveitando un suave alombamento da superficie, unha combinación de dous círculos concéntricos con coviña central. Esta combinación está tan desgastada que xa apenas se pode ver, máis ca cunha luz moi apropiada.

Motivo 2 (foto 1273)

Está situado na parte central desta subida. Aparecen moi desgastados, sobre unha suave protuberancia alombada que forma a rocha,  unha combinación de dous círculos concéntricos con coviña central.

Motivo 3       (foto 1303)

A uns 50 cm a continuación do motivo anterior na subida, aparece unha figura formada por un círculo concéntrico con coviña central.

Zona 5

Parte superior da gran rocha.

Nela aparece un único motivo principal que é a gran cruz gravada na súa superficie. Mide 64 x 64 cm e presenta unha profundidade de rebaixe de 10 cm.

Zona 6

Parte baixa da caída sur da gran rocha. A beira da zona de entrada dende o camiño, atopamos unha figura cruciforme.

A parte superior da figura está formada por un círculo pequeno; a continuación o suco vertival, atravesado por outro horizontal de menor tamaño; e remata na parte inferior cunha forma triangular de vértices non apuntados, senón redondeados.

Zona 7

Na caída leste desta gran rocha atopamos unha pequena plataforma horizontal inserida na propia pedra.

A plataforma esta bordeada por un suco cuadrangular que a envolve. No seu interior hai varias coviñas.

Na parte norte desta pequena plataforma apréciase unha protuberancia que foi aproveitada para gravar ao seu arredor un suco que conecta co que acabamos de describir anteriormente. Sobre a protuberancia obsérvanse tamén varias coviñas.

Estado de conservación

A gran rocha que vemos na actualidade é o que fica do gran conxunto pétreo que descende dende o alto de Penide ata este lugar e que foi completamente esnaquizado polos canteiros para a obtención de pedra.

O seu valor divisorio de parroquias foi o que lle permitiu sobrevivir ata a actualidade.

Non obstante, este conxunto está sufrindo unha importante agresión de desgaste polo paso continuo de motos de montaña e persoas sobre os gravados, principalmente sobre os da zona 1, os máis relevantes e representativos de todo este conxunto.

Outros están sufrindo un desgaste moi acusado polo paso de persoas, que son os da zona 4 de subida á parte superior da rocha. Son tres combinacións de círculos concéntricos dos cada vez menos perceptíbeis.

O conxunto de cruces da zona 2 está case desaparecido tamén debido ao meso motivo ca os anteriores.

De non acometerse unha intervención de acoutamento do paso sobre os gravados, en poucos anos non vai quedar case nada deles.

Tradición oral

Sobre a rocha, como xa quedou dito, está a gran cruz gravada que dá nome a todo este lugar. A súa disposición como antiga división parroquial leva asociada unha lenda que sobrecolle pola súa dimensión e significación.
Nos camiños parroquiais que arrodean este lugar consérvase a tradición das procesións de ánimas, a Compaña. Esta procesión sae nas noites en que morre algunha persoa nunha das parroquias que aquí se delimitaban. Cada parroquia ten a súa Compaña de ánimas. Con cada procesión de almas vai sempre unha persoa viva da propia parroquia, diante da comitiva de espíritos. Contan as historias recollidas que cando vai saír a Compaña, preto da media noite, esa persoa viva érguese da cama (antes a xente deitábase moito máis cedo, recollíase cando se facía de noite) e diríxese, como somnámbula, ata a Chan da Cruz e senta sobre a rocha, ao lado da gran cruz gravada, agardando a que veña a procesión de almas polo camiño da súa parroquia ata ese lugar. En canto chega, levántase e ponse diante da comitiva portando algún dos elementos que tradicionalmente leva consigo (un caldeiro con hisopo, unha cruz…) e van camiñando ata a casa do defunto para recoller a súa alma.
Gravados rupestres vinculados con lendas de procesións de ánimas. Terán algunha relación real na súa significación orixinal, e que a lenda transmite como tradición?

Valoración final

No ano 1929 un grupo de investigadores pertencentes inmorredoira Xeración Nós acudiu a estes lugar atendendo un chamado que os puxo en aviso de que estaba desaparecendo un gran conxunto de gravados rupestres baixo os martelos e ciceis dos canteiros.

Efectivamente, toda esta aba do alto de Penide estaba sendo completamente arrasada polos picapedreiros que só deixaron sen tocar esta gran rocha de divisoria parroquial.

O resultado da súa expedición foi reflectida en dous artigos publicados na Revista Nós nos que se daba conta da desaparición do gran conxunto de gravados que existiu en todo este  lugar.

Mesmo hai debuxos realizados polos membros da expedición nos que se recompoñían anacos de rochas xa rotas para deixar constancia, cando menos, dos gravados que se perderan para sempre.

O que se leva perdido nesta montaña é moito máis ca o que se conserva na actualiade. O que acabamos de dicir sobre a desaparición no ano 1929 da maioría dos gravados desta zona é unha evidencia do que debeu ocorrer nas incontábeis canteiras que hai por toda a montaña.

Isto lévanos a pensar que naquela época do Bronce, toda a montaña debeu ser  un gran complexo rupestre decorado por todos os lugares e recantos.

Unha perda que é extensiva a outros períodos da nosa prehistoria: pensemos que no ano 1978, nos comezos do actual período democrático, había un mapa que inventariaba 58 mámoas na Chan de Penide. Na actualidade só quedan 35, e algunhas delas xa vivindo os seus últimos días.

Este dato lévanos a afirmar que nos últimos trinta anos de democracia perdeuse más patrimonio arqueolóxico do neolítico nesta montaña que nos cinco mil anos anteriores de histoira dende que foron erixidas, contando ademais con todas as medidas de protección que as leis lles outorgan.

Máis información

Galería de imaxes

Navegadores GPS

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).

 

 


Machado paleolítico (Cedeira)

Localización

(Ver en Google Maps)

Este machado apareceu na devasa que descende dende a Chan da Cruz ata a área do Coto do Corno. Estaba no medio do desterro que discorre por deabaixo da liña de media tensión. Ao seu arredor había numerosas pedras e terra removida.

Este achado apareceu apenas a 100 metros de onde fora arrasada a mámoa catalogada como GA36045032. Nos restos desta mámoa apareceu unha machada puída neolítica así como anacos de cerámica.

Descrición

Ten forma oval con perímetro irregular. Presenta dúas caras planas traballadas, cunha zona cortante e outra sen corte, por onde sería empuñada.

Cara A

Na zona non cortante presenta unha superficie lisa propia da pedra. Ao arredor desa superficie lisa ao longo do bordo aparecen as características talladuras coas que se creou o gume cortante da rocha.

As talladuras son de tamaños desiguais, alternando os tallos máis pequenos polo bordo, outorgándolle un efecto de serra, e os máis grandes na parte interior.

Algunhas das talladuras teñen formas bastante irregulares e outras están superpostas entre si.

Cara B

Esta cara está dominada na maior parte por unha superficie rugosa, aconcavada na zona central. Ten unha pequena zona lateral na que conserva o tacto liso orixinal da propia rocha.

Estado de conservación

O seu estado é bastante bo, a pesar de estar situada nunha devasa pola que pasan vehículos forestais e persoas, ademais de sufrir os efectos das arroiadas propias da zona inclinada do terreo en que se localizou.

Tamén hai que considerar que a devasa sofre periódicos traballos de limpeza e remoción de terras.

Valoración final

A súa aparición foi fortuíta e ocorreu durante un percorrido realizado xunto con membros da directiva da Comunidade de Montes de Cedeira para a verificación dos xacigos arqueolóxicos presentes no seu territorio.

Durante esta visita púidose constatar que nesta comunidade non existen planos nin mapas detallados nin outra documentación arqueolóxica dos xacigos existentes en Cedeira.

Ningunha administración ao longo destes anos lle fixo entrega destes imprescindíbeis documentos.

Por outra parte, as directivas cambian cada poucos anos, e moitos dos seus integrantes descoñecen completamente a existencia destes xacigos ou a súa localización concreta.

Sen esa documentación precisa e detallada é normal que en moitas ocasións se produzan involuntariamente agresións e perdas irreparábeis neste patrimonio, como ocorreu recentemente coa desaparición por arrasamento da mámoa catalogada como GA36045032 para a creación dunha explanada.

Máis información

Galería de imaxes


Mámoa inédita 2 das Pedras do Picos (Cabeiro – O Vixiador)

Localización

(Ver en Google Maps)

Esta mámoa foi localizada polos membros da Comunidade Montes de Cabeiro e dada a coñecer nunha xornada pola montaña de identificación dos xacementos arqueolóxicos pertencentes a esta parroquia.

É apenas recoñecíbel dende o camiño principal que discorre preto da mámoa, e só achegándose a ela e percibindo o cono central se fai recoñecíbel como tal.

Está preto dotra das mámoas inéditas atopada tamén por esta comunidade de montes, a que denominamos provisionalmente pola zona na que se sitúa, a Mámoa  1 das Pedras do Picos.

Descrición

Presenta unha dimensión de 15 metros de diámetro. A altura actual do túmulo chega a 1,10 m no lado leste e descende ata os 40 cm no lado oeste.

Polo seu lateral norte discorre un camiño que alterou o túmulo provocando un corte vertical na mámoa.

Sobre a masa tumular hay 13 árbores entre piñeiros e castiñeiros de repoboación.

No centro da mámoa identifícase o típico cono de espoliación. NO seu interior aparecen a simple vista dous chantos da cámara.

Chanto 1: no lado norte do cono está case completamente enterrado. Ten un grosor de 23 cm e unha largura de 62 cm.

Chanto 2: posibelmente pertencente ao comezo do corredor, no lado norte. Está case completamente soterrado e ten 18 cm de grosor e 28 cm de largura.

Estado de conservación

A conservación desta mámoa corre un serio perigo debido ao descoñecemento da súa existencia. A numerosa cantidade de árbores existentes sobre o túmulo evidencia a continua agresión que veu sufrindo ao longo destes anos por mor dos traballos forestais. Por outra banda, o camiño aberto ao seu carón tamén deteriora o túmulo por estar o vieiro a un nivel máis baixo ca a mámoa.

As árbores plantadas por todo o túmulo son neste momento o principal motivo de preocupación de cara á súa conservación. As raíces que invaden o subsolo, xunto cos traballos forestais que leva consigo esta plantación porden acabar difinitivamente coa existencia deste exemplar inédito no noso concello.

Valoración final

Esta é a segunda das mámoas que apareceron mercé a colaboración da Comunidade de Montes de Cabeiro. É sorprendente que estando tan preto do parque forestal do Vixiador, onde se atopan outras mámoas xa coñecidas tanto pertencentes a Vigo (a denominada Mámoa 1 do Vixiador), ou a Redondela (Mámoa de Castro Ferreiro ou a  mámoa GA36045060) non fose coñecida ata a actualidade.

Isto fainos pensar nas posibilidades de colaboración tan importantes que existen entre as comunidades de montes e as administracións. Toda esta área aínda pode agochar máis sorpresas que as propias comunidades poden contribuír a desvelar grazas ao seu coñecemento do monte e os lugares singulares.

Mais aquí hay algo que resulta moi grave. A xornada de identificación de xacigos arqueolóxicos levouse a cabo porque as Comunidades de Montes non contan con mapas detallados coa indicación exacta da localización dos lugares arqueolóxicos que existen no seu territorio.

Como é posíble iso? É inexplicábel. Esta situación de descoñecemento do patrimonio que  existe nos seus respectivos territorios é responsabilidade directa das distintas administracións.

E ningunha administración subministrou estes mapas tan necesarios e importantes ás Comunidades de Montes.

Máis información

Galería de imaxes

Navegadores GPS

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).


Petróglifos da Poza da Lagoa I

Localización

(Ver en Google Maps)

Este conxunto de gravados rupestres está situado nas inmediacións da área recreativa da Poza da Lagoa. Dende a zona central da área recreativa, iniciamos un camiño de baixada que pasa pola poza e fonte de auga que dá nome a este lugar e 40 m máis adiante atopamos á dereita do camiño unhas rochas. Os gravados están espallados por varias delas.

En total este conxunto está formado por cinco rochas. Moitos dos petróglifos que imos describir aquí non son nada doados de ver a simple vista. Agardamos que as fotografías axuden na pescuda dos últimos trazos que permanecen dalgúns deles, antes da súa definitiva desaparición.

Descrición

Rocha 1

É a que está apegada ao camiño, a rentes do chan, cunha superficie lixeiramente alombada. Presenta dous motivos gravados.

Motivo 1

Unha figura cuadrangular de 22 x 18 cm coas esquinas lixeiramente redondeadas.  Está situada na parte norte da súa superficie.

Motivo 2

Na zona NO, unha figura formada por dous círculos concéntricos de 33 cm de diámetro. Presenta un pequeno suco de saída de 34 cm de lonxitude. Por dentro da figura circular aparecen un total de 6 coviñas.

Rocha 2

Situada a uns 5 m ao norte da anterior, presenta una superficie lisa, duns 15 cm de altura, cuarteada por traballos de cantería, que se observan nos cortes que presenta. As figuras están case desaparecidas e son apenas perceptíbeis máis ca ao tacto. Baixo esta apreciación detéctase un suco duns 50 cm de lonxitude que ten anexas tres liñas e unha figura ovoide perpendiculares.

Rocha 3

Situada a uns 2,50 m ao NO da rocha nº 1, presenta unha superficie irregular a rentes do chan, moi próxima á rocha 4. Os gravados son apenas perceptíbeis. O que mellor se aprecia é unha coviña dus 8 cm de diámetro. Ao seu arredor apenas se notan ao tacto trazos irregulares que non forman unha figura recoñecíbel.

Rocha 4

Está situada a uns 3 m ao sueste da rocha 3. A superficie é irregular, cunha pequena inclinación cara ao sur. Os petróglifos semellan formar unha unidade de conxunto constituída por tres motivos.

Motivo 1

Un cruciforme de base circular, de 22 x 10 cm.

Motivo 2

Un cruciforme de base triangular, de 20 x 8 cm, rodeado doutros trazos que envolven a súa contorna.

Motivo 3

Un suco duns 20 cm que discorre pola parte inferior do motivo 2, e ao que están unidos os trazos que envolven ese cruciforme. Os remates das puntas deste suco son curvos, e pola parte inferior presenta catro pequenas liñas perpendiculares anexas ao suco principal.

No seu conxunto, inda que poidan semellar figuras antropomorfas, trátase de dous cruciformes. Un deles curiosamente parece formar unidade co motivo 3 a modo de pedestal con elementos decorativos que envolven o cruciforme ao redor.

A súa adscrición ao Bronce xa non sería tan clara, tanto polo trazo dos sucos, bastante máis estreito e de picado en V notoriamente máis recente ca os petróglifos que ten ao seu redor nesta contorna da Poza da Lagoa, de sucos máis anchos, con forma de U aberto e moito máis desgastados polo paso dos anos.

Normalmente estes cruciformes adoitan asociarse a épocas medievais e poderían servir como divisorias parroquiais; de feito, por este lugar pasa a estrema que divide as parroquias de Trasmañó e Cedeira.

Ao carón destas figuras, a 1,5 m ao SO delas, obsérvase tamén con nitidez unha pequena cruz gravada na pedra.

Rocha 5

A uns 10 m ao norte das anteriores, na zona de descenso do terreo, aparece unha laxe plana a flor de terra; no seu lado sur atópase o último dos petróglifos deste grupo I da Poza da Lagoa. Tamén está moi desgastado, polo que a súa percepción resulta bastante dificultosa.

Motivo 1

Círculo de 50 cm de diámetro con coviñas no seu interior.

Motivo 2

Grupo de 5 coviñas espalladas pola contorna do círculo anterior, con diferentes tamaños que oscilan entre os 4 cm e os 8 cm.

Estado de conservación

A degradación natural que están sufrindo estas rochas é moi considerábel. Estamos asistindo aos últimos momentos de posibilidade de visualización dalgúns destes destes gravados.

Erosión natural, acción humana, traballos forestais na zona, toda unha serie de factores que aceleran a desaparición destes petróglifos.

Das cinco rochas descritas, en catro delas apenas se poden apreciar os gravados existentes, xustamente nas catro rochas máis antigas, as que podemos adscribir á epoca da Idade do Bronce, hai uns catro mil anos.

A que mellor se conserva é a que ten gravados cruciformes que se poden situar en épocas máis recentes, quizais ao redor da Idade Media, como sucede noutros casos semellantes.

Valoración final

O conxunto de gravados rupestres de Poza da Lagoa comprende tres grupos diferentes que abranguen esta zona concreta da montaña.

Temos unha ampla representación de motivos que van dende os máis simples, que son as coviñas, presentes en todos os grupos, pasando por figuras circulares simples ata chegar aos máis importantes de monte Penide, que son as representacións de armas, existentes tanto no Grupo II como no Grupo III da Poza da Lagoa. No seu conxunto forman unha das máis emblemáticas e importantes de toda Galiza, e son as únicas existentes no concello de Redondela.

Mais todos estes gravados están nun perigo inminente de desaparición. Tanto no que atinxe a este Grupo I do presente artigo, coma as armas dos outros dous grupos, os sucos estánse esvaecendo a unha velocidade demasiado acelerada. As armas xa é moi dificil de aprecialas durante o día; as mellors imaxes que puidemos conseguir delas foron tomadas de noite baixo luz artificial.

A acción humana pisando continuamente estes gravados acelera a súa desaparición na actualidade. Moitas veces por descoñecemento da súa dimensión e localización concreta, así coma polo emprego de utensilios de remarcado sobre a pedra na procura de velos con maior claridade.

Neste caso estamos ante unha emerxencia arqueolóxica: se non se intervén xa nesta área, en pouco tempo non existirá case nada.

As comunidades de montes de Trasmañó e Cedeira, xunto coas administracións máis directamente implicadas teñen nas súa mans a preservación desta riqueza. Paneis, valados, recomendacións, etc contribuirán a unha acción pedagóxica de toma de conciencia da cidadanía na responsabilidade de conservación do que temos neste momento.

A Poza da Lago é na actualidade unha área de lecer á que se achegan diariamente numerosas familias e grupos de persoas. Unha área construída sobre unha aldea da Idade do Bronce, ao redor da que aínda conservamos varios grupos de gravados rupestres, xunto cunha mámoa que seguramente pode ser anterior. Todo un conxunto cultural que enriquecería aínda máis o aproveitamente de lecer familiar que atrae a tantas persoas a este lugar.

Máis información

Galería de imaxes

Navegadores GPS

Podedes introducir o lugar onde está no voso navegador GPS.

(Se necesitades converter o arquivo .GPX xenérico para o voso navegador concreto, descargade o programa PoiEdit, e despois > Menú Herramientas>Conversor de paquetes).


Seguir este blog

Recibe aviso de cada artigo novo no teu correo electrónico.

Únete aos outros 97 segidores